Gazeta "Fterra jone"

NJË ENCIKLOPEDI E VOGËL E FTERRES

Ndihmesa e gazetës "Fterra jonë" për të hedhur dritë mbi traditat kulturore të fshatit është e madhe. Në një këndvështrim kjo gazetë i ngjan një enciklopedie modeste e të vogël, për një fshat të vogël, por me njerëz të mirë, të kulturuar e të mënçur që su doli kurrë emri për keq. Gazeta ka shembuj të shumtë për të pohuar këto cilësi.

Botuesit e gazetës, që meritojnë falënderime, kanë edhe një meritë tjetër. Me njerës të kulturuar të fshatit ata me të drejtë nuk kuptuan vetëm profesorë me emër, xi Ismet Elezi, Muzafer Korkuti, Besim Elezi, Hamlet Bezhani, Sezai Braho, etj, apo intelektualë të njohur, si juristët: Isa Hizmo si dekan i Universitetit të Stambollit, Nafiz Bezhani e Isuf Haxhiu, të tjerë të njohur si specialistë e për virtyte si Safet Memi, Refik Bezhani e Dilaver Shkurti diplomati që përfaqësoi vendin në tre kontinente, gjeologë të palodhur si Vehap Bezhani e Rexho Kurupi, ekonomistë si Agron Xhama e Idriz Mita, specialistë e gazetarë si Guro Zeneli, mjekë të shumtë si Luan Dusha, Hamza Memi, Edip Bezhani, Maks Memi, etj. Me njerëz të kulturuar ata nuk kuptuan as vetëm sshkrimtarët e artistët Sheri Mita, Ilir Bezhani, Xhemal Mato, Bardhyl Xhama, apo Vullnet, Agim e Sulejman Mato. Me shumë të drejtë botuesit përkujtuan trimat e fshatit, që nga lashtësia e deri tek deshmorët e Luftës, si Hiqmet Dusha, Osman Memi, Azem Çeli, Shaqo Mita e vëllezërir Turhan e Fuat Mato. Nuk desha të bëj listën e njerëzve me shkollë të fshatit, por vetëm të theksoj se botuesit patën meritën të vlerësojnë në tërësi bashkëfshatarët, për ato vlera e virtyte që patën. Prandaj nderuan edhe Tahsin Elezin, Ismail Bezhanin, njerëzit e thjeshtë si Azis Mehmeti, Çallon e Brinje, Sulo Hizmon, Razie Dushën, të njohur për mënçuri e përvojë jetësore, që kanë një emër të nderuar. Në gazetë u nderuan mësuesit dhe hoxhët e shumtë fteriotë, që smund të numrohen, deri edhe studentët e sotëm që na nderojnë në universitetet e botës si Ardita Mita, Blerina Shkurti, Marsela Maçi, etj.

Dhe kjo është një meritë jo e vogël e botuesve, se kulturën e fshatit e përbëjnë të gjithë bashkëfshatarët, kush me shkollë, kush me virtyte e trimëri, kush me përvojë e mënçuri, ashtu si lumi mbushet me rrëketë e burimet e shumta. Kulturën e formojnë të gjithë bashkëfshatarët që punojnë mirë dhe me nder në profesionin e tyre. Shënjë kulture është edhe ajo, që as dje as sot nuk kemi dëgjuar të tregohet si i keq ndonjë bashkëfshatar. Në këtë mënyrë gazeta hapi rrugën të kujtojmë edhe shumë bashkëfshatarë të tjerë në të ardhmen. Kemi këtu Liri Fterrën (Lubonja), gazetare e njohur, që bashkë me të vëllanë, Fiqretin mbajtën me nder mbiemrin Fterra dhe në mendje më vijnë shumë bashkëfshatarë të tjerë, që presin tu shprehim nderimin tonë, se formimin tonë ua kushtojmë të gjithë brezave.

Në gazetë, si pjesë e kulturës tradicionale, janë botuar emrat e vendeve (toponomastika), duke na kujtuar me këtë, jo vetëm fshatin, por edhe lashtësinë e Fterrës dhe marrëdhëniet e saj me kultura të popujve të qytetëruar.. Të çuditshëm duken emra rtë tillë si Galile, që ndofta lidhet me kulturën parakristiane dhe të kujton vende të evrenjve, të tjera si Skomora, që haset edhe në vende të tjera të Evropës lindore dhe që e shpjegojnë me emrin që marrin grupet e gaztorëve shetitës të mesjetës. Veç emrave të shumtë dhe interesantë që shpjegohen me shqipen, të tjera toponime si Fonicë, Trohoi, Langadhë, madje dhe vet emri Fterrë, që hasen edhe në vende të tjera të Ballkanit, dëshmojnë për bashkëveprime kulturash dhe qytetërim të lashtë të fshatit, i cili përmendet në dokumenta rreth 600 vjet më parë. Fshat me lidhje të shumta me botën ka qënë Fterra, se bijtë e saj studiuan në Stamboll, Misir, Vjenë, Paris, Romë, Moskë, Amerikë e sa e sa vende të tjera. Dhe në kohët e vona në Fterrë jetuan pjesëtarë të misionit anglez gjatë Lufta Antifashiste Nacionalçlirimtare , studiues austriakë, piktori i madhe grek Caruqis, i cili bëri disa piktura gjatë luftës dhe Fterrën e kujtonte sa herë takonte shqiptarë, prandaj i kemi dertyrim një tufë lule mbi varr.

Kultura e një populli ndjehet dhe në këngët, në fjalët e urta të tij etj. Në to gjen edhe kronikën e ngjarjes, edhe bëmat e heronjve, atje kujton edhe shpirtin krijues. Dhe për të zbuluar shpirtin krijues të bashkëfshatarëve gazeta ka bërë shumë. Ajo ka botuar këngë të vjershëtorëve që bënë emër në fshat si: Isuf Avreci,, brenga e këngëve të tij të kurbetit është mallëngjyese edhe sot, ka botuar vjersha të Shaqo Mitës, Ile Zenelit, Tahsin Elezit, Sheme Dhulit, deri edhe të vjershëtorëve të sotëm, si Teno Lona, Feksor Shkurti, Servet Dauti, etj. Këngët janë kronikë e kohës. Përmes tyre mësojmë për gurgulenë trimërore të Lazo Kofinës më 1848, që spranoi sqima, por mblodhi lebërit e zbriti deri në Janinë. Interesant është se disa këngë historike për trimat fteriotë, janë mbledhur në Vuno, Gjirokastër, Dukaj, etj. Në këngë ndjejmë jehonën e këngëve të luftës e të punës, gëzimin e jetës e të dashurisë. Do të përmend ndonjë varg nga këngët e botuara në gazetë, për të dëshmuar sa frymëzim e shpirt poetik kishin bashkëfshatarët tanë. Shihni sa dhëmbje, mençuri e toleracë ka në vargjet: Këta miq që kemi sot/ është harram dhe miqasia/ por pa ta sbëjmë dot/ si ta bëjë perëndia. Më ka pëlqyer qysh në vegjëli, por edhe sot më mahnit bukuria e vargjeve: Bie për gjum e smë zë/ më shfaqet një ëndërrë/ vjen një xhinde femërë/ bëj ta kap e dot se zë. Vëreni sa dhimbje, ndjenjë por edhe humor ka në vargjet: O shokë, medet, medet!/ u plaksh e këmba më mbet/ djalërinë kush ma shet/ ta blej njëmijë e dyzet. Ajo që të bën përshtypje në shumë këngë popullore të fshatit ( ndonëse këngët shtegtojnë si zogjtë), është se në to do të gjesh një përhapje kohore e gjeografike të çuditshme: në to flitet edhe për Stamboillin e Romën, edhe për Janinën e Misirin, edhe për Moskën e Berlinin, gjë që provon për përjetimin e ngjarjeve botërore. Por në këngë gjen emrat e shumë e shumë çukave, maleve e pllajave të fshatit. Në këngët e fshatit tonë më ka pëlqyer gjithmonë humori i këndshëm, i hollë, shpesh i mprehtë, që dëshmon për mënçuri dhe aftësi kritike. Këtë humor të mënçur e skalitii mendja e mprehtë dhe e gjallë e shumë bashkëfshatarëve, që su pajtuan me veset e dobësitë. Në këtë takim solemn që të mos mungojnë edhe tonet e gazit, po përmend disa vargje humoristike: Ma bënë shoqet, ma bënë/ që rraha burrinë prëmë/ briti nëna në mëhallë/ më la nusia pa djalë. Vëreni sa humor e ndjenjë autokritike vezullon në këta vargje lakonike e të bukura. Ja dy vargje të një natyre serioze, ku me koncizitet mahnitës, karakterizohet dhe vlerësohen virtytet e një bashkëfshatari: Rakip zemër çeliku/ të vlerëson dhe armiku/ se kur flisje vije gurë/ drejtësi për turq e kaurë. Nuk mund të mos përmendim këngët Moj e bardha si jeleni dhe Çjanë ata që shkojnë zallit, që u kënduan nga valltarë me aftësi të rrallë, si Taro Gjoni, Bastri Dauti, Kadri Gjoni dhe që lanë tradita të mira në grupin e sotëm të valleve, që nderoi fshatin disa herë në Festivalin Foklorik të Gjirokastrës.

Sadoqë gazeta ka shkruar mjaft, kemi ende shumë për të bërë për të pasqyruar këngët, vallet, fjalët e urta, zakonet e dasmave, të morteve, ritet e lindjes, të vitit të ri dhe për ti nxjerrë në dritë ato, duhet kujdesi i të gjithve.

Jakup MATO

Nr- 28 maj, 2002